حقوق زارعانه در شكل حق تقدم

در برخي از مناطق كشور حقوق زارعانه در شكل حق تقدم يا حق اولويت ظاهر مي گردد كه شامل حق تقدم در اجاره تصرف و يا انتفاع مي باشد و يا حق تقدم در تملك و خريد، مثلاً در خصوص حق تقدم در اجاره يا تصرف ميتوان به اصطلاح حق جور كه قبلاً نيز اشاره اي بدان شد پرداخت. حق جور كه در منطقه آذربايجان رايج است بر نوعي از حق تقدم دلالت دارد كه زارع را به لحاظ احياي زمين مالك و زراعت، مقدم بر كس ديگري در استرداد تصرفات خود مي نماید و همچنين مي توان به حق نسق اشاره نمود كه عبارت است از حق اولويتي كه زارع در اجاره و زراعت ملك دارد و مادامي كه زارع آماده زراعت در آن ملك باشد مالك نمي تواند اين حق را ناديده بگيرد و ملك را به شخص ديگري به اجاره يا مضارعه بدهد و اين حق بعد از فوت زارع به وارثش منتقل مي شود البته در خصوص حق نسق عنوان گرديده است نسق به مقدار آ ب و زميني كه زارع حق استفاده از آن را داشته باشد همچنين به مجموع حقوقي گفته مي شود كه عرف محل براي زارع كه مدتي در روي زمين كار كرده بود قائل شد.

حق نسق يكي از تعابيري است كه در خصوص حقوق زارع به كار رفته است و غالب حق تقدم و اولويت هم مورد پذيرش عرف بوده و هم در غالب حق اولويت قانوني و در قوانين مختلف براي زارع صاحب نسق ايجاد حق نمود ،از جمله قانون اصلاحات ارضي و قانون تعيين تكليف در خصوص اراضي و قراء باقي مانده از اصلاحات ارضي و واگذاري آنها به زارعين صاحب نسق ،پس حقوق زارعانه در حق نسق هم به شكل اولويت در تصرف و زراعت تحقق مي يابد و هم در شكل حق تقدم در خريد يا تملك يا واگذاري ،همان گونه كه در عرف وجود دارد و قانون نيز بعضاً نظر در تأييد آن داشته است.   

 بند دوم : حقوق زارعانه در شكل حق ريشه

يكي ديگر از اشكال حقوق زارعانه در عرف حقي است كه براي زارع يا غارس درخت در خصوص ريشه ايجاد شده و در ملك ديگري به وجود مي آيد به آن حق ريشه گويند و در خصوص آن عنوان گرديده كه حق است كه ناظر بر باغ مي باشد و بين حق موصوف با حقي كه عامل در عقد نامه مزارع و زراعت در گياهان داراي ريشه چند ساله به دست مي آورد قائل به تفاوت مي باشند و عنوان گرديده است كه حق اخير كه بر مبناي مزارع براي عامل به وجود مي آيد به خاطر خصوصيات گياهان موصف است و مادامي كه ريشه آنها در خاك باقي است و محصولشان تجديد مي شود به نسبت حصه بين مالك و زارع تقسيم مي گردد ،در حالي كه حق زارعانه نسبت به ملك به وجود مي آيد ،لذا در عقد مزارعه محصولات موصوف پس از انقضاي مدت يا از بين رفتن ريشه آنها براي زارع در ملك حقي وجود ندارد. [1]   

ولي ديدگاه موصوف به نظر صحيح نمي رسد و حقوق زارعانه شامل كليه حقوقي است كه براي زارع در ملك زراعي ديگري ايجاد مي شود كه يكي از مصاديق و اشكال آن نيز حق ريشه مي باشد.

آنچه تعيين كننده حقوق زارع مي باشد اعمال و اقدامات زارع از يك طرف و تأييد عرفی حقوق موصوف مي باشد همان گونه در برخي از مناطق اگر مالك به زارع اجازه دهد كه يونجه كاري بكند معني ضمني اين اجازه آن است كه زارع نسبت به زمين مادام كه ريشه محصول در آن باقي است واجد حق است و ريشه انواع يونجه ممكن است تا 7 سال باقي ماند ، لذا نمي توان عنوان نمود كه حقوق موصوف چنانچه در نتيجه عقد مزارع ايجاد شود ديگر جزء حقوق زارع نمي باشد بلكه به صراحت ماده 504 قانون مدني «هر گاه مستاجر به موجب عقد اجاره مجاز در بنا يا غرس بوده موجر كه عنوان مي نمايد نمي تواند مستاجر را به خراب كردن يا كندن آن اجبار كند و بعد از انقضاي مدتي اگر بنا يا درخت در تصرف مستاجر باقي بماند موجر حق مطالبه اجرت المثل زمين را خواهد داشت و اگر در تصرف موجر باشد مستاجر حق مطالبه اجرت المثل بنا يا درخت را خواهد داشت همين حق مطالبه اجرت المثل و بهاي ريشه در عرف نيز وجود دارد و مورد پذيرش عرفي زارع مالك مي باشد . [2]

[1] –  عباس همتی، زارعانه در فقه و حقوق ایران، ص 15 و 16.

[2] –  همان، ص 518.

لینک جزییات بیشتر و دانلود این پایان نامه:

بررسي حق زارعانه در قوانين موضوعه و منابع فقهي